Ήταν πρωί της 26ης Σεπτεμβρίου 1989. Ο Παύλος Μπακογιάννης έφτανε στο γραφείο του, στην οδό Ομήρου 35 στο Κολωνάκι. Δεν θα προλάβαινε να περάσει την πόρτα. Στην είσοδο της πολυκατοικίας τον περίμεναν ένοπλοι της «17 Νοέμβρη». Ο βουλευτής Ευρυτανίας της Νέας Δημοκρατίας και δημοσιογράφος πυροβολείται σχεδόν εξ επαφής πισώπλατα πέντε φορές με δύο διαφορετικά 45άρια. Μεταφέρθηκε στον «Ευαγγελισμό», όπου, παρά τις προσπάθειες των γιατρών, άφησε την τελευταία του πνοή λίγο αργότερα. Ήταν 54 ετών.
Τριάντα επτά χρόνια μετά, η δολοφονία του Παύλου Μπακογιάννη από την 17Ν εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές πολιτικές δολοφονίες της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Ποιος ήταν ο Παύλος Μπακογιάννης
Ο Παύλος Μπακογιάννης γεννήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1935, στα Βελωτά Ευρυτανίας. Σπούδασε Πολιτικές και Κοινωνικές Επιστήμες στην Ελλάδα και συνέχισε τις σπουδές του στη Γερμανία, όπου απέκτησε διδακτορικό στις Κοινωνικές Επιστήμες.
Στη Γερμανία ανέπτυξε έντονη αντιδικτατορική δράση. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας διηύθυνε το ελληνόφωνο πρόγραμμα της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας στο Μόναχο, μεταδίδοντας ειδήσεις και σχόλια κατά του καθεστώτος. Η φωνή του έγινε σημείο αναφοράς για τους Έλληνες που βρίσκονταν στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας επέστρεψε στην Ελλάδα και εργάστηκε στη δημοσιογραφία. Συνεργάστηκε με το «Βήμα» και ανέλαβε τη διεύθυνση του περιοδικού «Ένα».
Σταδιακά πέρασε στην ενεργό πολιτική. Διετέλεσε πολιτικός σύμβουλος του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και το 1989 εξελέγη βουλευτής Ευρυτανίας. Η θητεία του στη Βουλή, όμως, έμελλε να διαρκέσει μόλις λίγους μήνες. Η Βουλή καταγράφει τον θάνατό του στις 26 Σεπτεμβρίου 1989 και την αντικατάστασή του στην έδρα της Ευρυτανίας.
Ένα από τα βασικά στοιχεία της πολιτικής του σκέψης ήταν η ανάγκη να ξεπεραστούν οι διχασμοί που είχαν σημαδέψει τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Ο Μπακογιάννης υποστήριζε την εθνική συμφιλίωση και εργάστηκε για την προσέγγιση πολιτικών δυνάμεων που μέχρι τότε βρίσκονταν σε αντίπαλα στρατόπεδα.
Το 1989 συμμετείχε ενεργά στην προσπάθεια συγκρότησης κυβέρνησης συνεργασίας μεταξύ της Νέας Δημοκρατίας και του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου.
Για τον ίδιο, η υπέρβαση των διαχωριστικών γραμμών και η επούλωση των τραυμάτων του Εμφυλίου αποτελούσαν βασικό πολιτικό στόχο.
Και ήταν ακριβώς αυτή η πλευρά της πολιτικής του διαδρομής που χρόνια αργότερα θα ερχόταν ξανά στην επιφάνεια μέσα από μία συγκλονιστική αφήγηση της Ντόρας Μπακογιάννη.
Το χρονικό της δολοφονίας
Η δολοφονία έγινε σε μια εξαιρετικά φορτισμένη πολιτική συγκυρία. Η χώρα βρισκόταν στη δίνη του σκανδάλου Κοσκωτά και της λεγόμενης «κάθαρσης», ενώ εκείνη την περίοδο βρισκόταν σε εξέλιξη η διαδικασία παραπομπής πολιτικών προσώπων στο Ειδικό Δικαστήριο.
Ο Παύλος Μπακογιάννης είχε εκλεγεί λίγους μήνες νωρίτερα βουλευτής Ευρυτανίας με τη Νέα Δημοκρατία. Παράλληλα, είχε διαδραματίσει ρόλο στις προσπάθειες για τη συνεργασία διαφορετικών πολιτικών δυνάμεων, καθώς συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην κυβέρνηση Τζαννετάκη.
Η δολοφονία του προκάλεσε σοκ όχι μόνο στον πολιτικό κόσμο αλλά στην ελληνική κοινωνία.
Λίγες ώρες αργότερα, στη Βουλή, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης μίλησε εμφανώς συγκλονισμένος. Η ομιλία του διακόπηκε αρκετές φορές από τη συγκίνησή του, ενώ χειροκροτήθηκε από βουλευτές διαφορετικών πολιτικών παρατάξεων.
«Να προστατέψουμε τη Δημοκρατία και τους Θεσμούς της», είπε, εκφράζοντας την ευχή του «να είναι το αίμα του Παύλου Μπακογιάννη το τελευταίο αίμα που χύνεται άδικα σε αυτό τον τόπο».
Η «17 Νοέμβρη» ανέλαβε την ευθύνη
Η τρομοκρατική οργάνωση «17 Νοέμβρη» ανέλαβε την ευθύνη για τη δολοφονία με προκήρυξη που δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 1989.
Στην προκήρυξη η οργάνωση επιχειρούσε να δικαιολογήσει τη δολοφονία, αποδίδοντας στον Μπακογιάννη ευθύνες για την υπόθεση Κοσκωτά.
Η 17Ν έγραψε στην προκήρυξη της «Αποφασίσαμε λοιπόν να εκτελέσουμε τον απατεώνα και ληστή του λαού Μπακογιάννη. Ο κύριος αυτός είναι υπεύθυνος όχι μόνο γιατί έκλεψε τα πρώτα 60 εκατομμύρια του ιδρυτικού κεφαλαίου της Γραμμής, αλλά και για τις εκατοντάδες εκατομμύρια που είτε έκλεψε μαζί με τον συνεργάτη του Κοσκωτά για την αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της Γραμμής, αλλά και για την αγορά μέσω της Γραμμής της Τράπεζας Κρήτης».
Η δολοφονία του Μπακογιάννη διατάραξε την πολιτική επικαιρότητα εκείνων των ημερών, η οποία μονοπωλούνταν από την έναρξη της διαδικασίας για την παραπομπή των πολιτικών που κατηγορούνταν για συμμετοχή στο σκανδάλου Κοσκωτά. Την ημέρα που δολοφονήθηκε συνέπεσε η έγκριση από την Ευρωπαϊκή Ένωση της χρηματοδότησης του προγράμματος για την Ευρυτανία, που ο ίδιος είχε καταρτίσει.
Χρόνια αργότερα, η υπόθεση έφτασε στις δικαστικές αίθουσες. Για τη δολοφονία του Παύλου Μπακογιάννη καταδικάστηκαν το 2003 ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος, ο Δημήτρης Κουφοντίνας και ο Ηρακλής Κωστάρης σε ισόβια κάθειρξη, ενώ ο Σάββας Ξηρός και ο Βασίλης Τζωρτζάτος καταδικάστηκαν σε πολυετείς ποινές.
«Το χειρότερο πράγμα που πέρασα στη ζωή μου»
Η δολοφονία δεν άλλαξε μόνο την πολιτική ιστορία της εποχής. Άφησε ένα τραύμα στην οικογένεια του Παύλου Μπακογιάννη που, όπως έχει περιγράψει η Ντόρα Μπακογιάννη, δεν έκλεισε ποτέ.
Τον Μάρτιο του 2024, μιλώντας στον Νίκο Χατζηνικολάου και την εκπομπή «Ενώπιος Ενωπίω», μίλησε αναλυτικά για τον σύζυγό της και για τα χρόνια που ακολούθησαν τη δολοφονία.
«Για μένα η δολοφονία του Παύλου ήταν το χειρότερο πράγμα που πέρασα στη ζωή μου», είπε, περιγράφοντας τα χρόνια μετά τη δολοφονία ως «πάρα πολύ δύσκολα».
Μίλησε επίσης για τα δύο παιδιά τους, την Αλεξία και τον Κώστα, που ήταν τότε 13 και 11 ετών. Όπως εξομολογήθηκε, θεωρεί ότι εκείνη την περίοδο τα παιδιά της ήταν εκείνα που τη στήριξαν, επειδή η ίδια δεν ήταν σε θέση να τα στηρίξει όπως θα ήθελε.
Τι της είπε ο Κουφοντίνας
Στην ίδια συνέντευξη, η Ντόρα Μπακογιάννη αναφέρθηκε και στη δίκη της «17 Νοέμβρη» και σε μια συνομιλία που, όπως είπε, είχε με τον Δημήτρη Κουφοντίνα.
Όπως περιέγραψε, τον ρώτησε για τη δολοφονία του Παύλου. Η απάντηση που αποδίδει στον Κουφοντίνα ήταν:
«Ας μην είχε κάνει την εθνική συμφιλίωση». Η ίδια συνέδεσε την απάντηση αυτή με τη συναινετική πολιτική στάση του Παύλου και τη δράση του υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης.
Η Ντόρα Μπακογιάννη είχε επίσης μιλήσει για τη συγχώρεση. «Οι παπάδες συγχωρούν, ο Θεός συγχωρεί, εγώ όχι», είχε πει, εξηγώντας ότι η πληγή από τη δολοφονία παραμένει ανοιχτή.
«Υπάρχουν κάποιες πληγές που μένουν πάντα ανοιχτές».
Ο Παύλος Μπακογιάννης κηδεύτηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1989 στο Καρπενήσι, παρουσία πλήθους κόσμου.
Η δολοφονία του έμεινε ως ένα από τα πιο βαριά τραύματα της πολιτικής ζωής της Μεταπολίτευσης και ως ένα από τα χαρακτηριστικά χτυπήματα της «17 Νοέμβρη».
Το 2024, με αφορμή τη συμπλήρωση 35 χρόνων από τη δολοφονία του, η Βουλή των Ελλήνων έδωσε το όνομα «Παύλος Μπακογιάννης» στην αίθουσα 168 του Κοινοβουλίου, τιμώντας τη μνήμη του.
