Μια ιδιαίτερη σελίδα στην ιστορία της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης αναμένεται να γραφτεί τη Δευτέρα 31 Αυγούστου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Ο Χρήστος Γεωργοκωστόπουλος θα υποστηρίξει δημόσια τη διδακτορική του διατριβή στο Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής και, εφόσον ολοκληρώσει επιτυχώς τη διαδικασία, θα γίνει ο πρώτος Κωφός διδάκτορας στον χώρο των Θεωρητικών Επιστημών στην Ελλάδα και ένας από τους ελάχιστους Κωφούς διδάκτορες στην Ευρώπη.
Η δημόσια υποστήριξη της διατριβής θα πραγματοποιηθεί στις 11:00, στην Αίθουσα Συνεδριάσεων του Παιδαγωγικού Τμήματος Ειδικής Αγωγής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Επιπλέον της αξίας του ίδιου του ακαδημαϊκού τίτλου, αναδεικνύεται, ωστόσο, ένα ευρύτερο ζήτημα: Πόσο πραγματικά προσβάσιμη είναι η ανώτατη εκπαίδευση για τους κωφούς και ποια εμπόδια εξακολουθούν να συναντούν όσοι επιλέγουν να ακολουθήσουν μια ακαδημαϊκή και ερευνητική πορεία.
Μια διαδρομή απέναντι σε πολλαπλά εμπόδια
Η ακαδημαϊκή πορεία ενός κωφού ερευνητή δεν περιορίζεται στην προσπάθεια ολοκλήρωσης μιας απαιτητικής επιστημονικής εργασίας. Όπως επισημαίνει το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, οι κωφοί ερευνητές μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με θεσμικά εμπόδια, δυσκολίες γλωσσικής πρόσβασης και πρόσβασης στην πληροφορία, τεχνικά και τεχνολογικά ζητήματα, αλλά και στερεότυπα στον κοινωνικό και ακαδημαϊκό χώρο.
Το σύνολο αυτών των πρόσθετων επιβαρύνσεων περιγράφεται διεθνώς με τον όρο
«Deaf Tax» – «φόρος της κώφωσης». Πρόκειται για έναν όρο, που χρησιμοποιείται στη διεθνή βιβλιογραφία για να περιγράψει τον επιπλέον χρόνο, την προσπάθεια και την ενέργεια που συχνά απαιτείται από κωφούς φοιτητές, ερευνητές και ακαδημαϊκούς προκειμένου να εξασφαλίσουν στοιχειώδεις συνθήκες ισότιμης συμμετοχής.
Μελέτη, που έχει δημοσιευθεί στο Academic Medicine περιγράφει ως βασικές διαστάσεις αυτού του «φόρου» την ανάγκη συνεχούς διεκδίκησης εύλογων προσαρμογών, τις προκαταλήψεις και διακρίσεις, τα εμπόδια στην εκπαίδευση και την εξέλιξη, αλλά και την έλλειψη κωφών μεντόρων και προτύπων στην ακαδημαϊκή κοινότητα.
Από την πρόσβαση στη γνώση στην παραγωγή γνώσης
Εδώ εντοπίζεται η σημαντικότερη διάσταση της συγκεκριμένης περίπτωσης. Για δεκαετίες, η συζήτηση για τους φοιτητές με αναπηρία στην εκπαίδευση επικεντρωνόταν κυρίως στο πώς θα αποκτήσουν πρόσβαση στη γνώση. Η περίπτωση του Χρήστου Γεωργοκωστόπουλου μεταφέρει το ερώτημα ένα βήμα παραπέρα: τι συμβαίνει όταν το άτομο με αναπηρία δεν είναι απλώς αποδέκτης της γνώσης, αλλά γίνεται ο ίδιος παραγωγός νέας γνώσης;
Αυτό ακριβώς υπογραμμίζει το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, χαρακτηρίζοντας τη συμβολική αξία του εγχειρήματος ιδιαίτερα σημαντική: ο κωφός δεν αντιμετωπίζεται ως ‘αντικείμενο μελέτης’, αλλά ως ερευνητής, ως υποκείμενο της επιστημονικής διαδικασίας και ως άνθρωπος, που μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή νέας γνώσης και νέων μεθοδολογιών.
Η διάσταση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την ανώτατη εκπαίδευση, καθώς διεθνείς μελέτες έχουν καταγράψει εδώ και χρόνια τα προβλήματα πρόσβασης των κωφών φοιτητών στην πανεπιστημιακή πληροφορία, ενώ έχουν αναδείξει την ανάγκη για αποτελεσματικές υπηρεσίες διερμηνείας, υποτιτλισμού σε πραγματικό χρόνο, σημειώσεων, διδασκαλίας και άλλων μορφών ακαδημαϊκής υποστήριξης.
Η νοηματική γλώσσα στο επίκεντρο της έρευνας
Η διδακτορική έρευνα του Χρήστου Γεωργοκωστόπουλου έχει ως αφετηρία τη διδασκαλία της νοηματικής γλώσσας και αναδεικνύει πτυχές της που συνδέονται με την οπτικοχωρική αντίληψη.
Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, τα ευρήματα της έρευνάς του έχουν ήδη παρουσιαστεί και δημοσιευθεί στον ελληνικό και διεθνή επιστημονικό χώρο, σε συνεργασία με την επιβλέπουσα της διατριβής του, Γαλήνη Σαπουντζάκη, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής.
Η επιλογή της νοηματικής ως αντικειμένου επιστημονικής έρευνας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η νοηματική δεν αποτελεί απλώς ένα βοηθητικό μέσο επικοινωνίας, αλλά γλώσσα με δική της δομή και λειτουργία. Στην ελληνική εκπαιδευτική νομοθεσία, η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα έχει αναγνωριστεί ως πρώτη γλώσσα των Κωφών και βαρήκοων μαθητών, με τη Νέα Ελληνική ως δεύτερη γλώσσα στο πλαίσιο της δίγλωσσης εκπαίδευσης.
Η έρευνα του Γεωργοκωστόπουλου έρχεται, επομένως, να φωτίσει όχι μόνο ζητήματα γλωσσικής εκπαίδευσης, αλλά και τον τρόπο, με τον οποίο η οπτικοχωρική διάσταση της νοηματικής μπορεί να εμπλουτίσει την κατανόηση της γλώσσας και της μάθησης.
Όταν η διαφορετικότητα γίνεται επιστημονικό πλεονέκτημα
Ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της συγκεκριμένης ακαδημαϊκής πορείας είναι ότι η κώφωση δεν αντιμετωπίζεται ως παράγοντας, που περιορίζει εκ προοιμίου την επιστημονική δραστηριότητα.
Αντίθετα, το ίδιο το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας υπογραμμίζει ότι η ερευνητική εργασία του Γεωργοκωστόπουλου αναδεικνύει ιδιαίτερες πλευρές της νοηματικής που μπορούν να εμπλουτίσουν την οπτικοχωρική αντίληψη και τις οποίες οι τυπικά ακούοντες σπουδαστές μπορεί να δυσκολεύονται να κατακτήσουν με τον ίδιο τρόπο. Με άλλα λόγια, η διαφορετική εμπειρία δεν είναι κατ’ ανάγκη έλλειμμα. Μπορεί να αποτελέσει διαφορετικό επιστημονικό βλέμμα.
Και αυτή είναι ίσως μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που χρειάζεται να συντελεστούν στην αντίληψη για την αναπηρία στην εκπαίδευση: από το μοντέλο της «προσαρμογής» του ατόμου σε ένα ήδη δεδομένο εκπαιδευτικό περιβάλλον, στη δημιουργία ενός πανεπιστημίου που αναγνωρίζει ότι διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να παράγουν διαφορετικούς τρόπους σκέψης, έρευνας και γνώσης.
Ο ρόλος του Πανεπιστημίου
Στην περίπτωση του Χρήστου Γεωργοκωστόπουλου, το Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας αναφέρει ότι αναγνώρισε από την αρχή τις ανάγκες του υποψήφιου διδάκτορα και υποστήριξε την ακαδημαϊκή του πορεία. Παράλληλα, καθοριστική ήταν η συμβολή της Μονάδας Ισότιμης Πρόσβασης του Πανεπιστημίου, με στόχο την άρση των εμποδίων πρόσβασης και τη διασφάλιση ισότιμων όρων συμμετοχής στην ερευνητική διαδικασία.
Το ζήτημα αυτό δεν είναι δευτερεύον. Η προσβασιμότητα στην ανώτατη εκπαίδευση δεν εξαντλείται στην είσοδο ενός φοιτητή στο πανεπιστήμιο. Αφορά την καθημερινή παρακολούθηση μαθημάτων, την πρόσβαση σε επιστημονικές πηγές, τη συμμετοχή σε συνέδρια και σε ερευνητικές ομάδες, την επικοινωνία με διδάσκοντες και συναδέλφους, τη δημοσίευση επιστημονικού έργου και τελικά τη δυνατότητα ακαδημαϊκής εξέλιξης.
Γι’ αυτό και η ουσιαστική προσβασιμότητα κρίνεται όχι μόνο από το αν ένας φοιτητής μπορεί να σπουδάσει, αλλά από το αν μπορεί να σπουδάσει, να ερευνήσει, να δημοσιεύσει και να εξελιχθεί με πραγματικά ισότιμους όρους.
Ένα μήνυμα για την επόμενη γενιά
Η πορεία του Χρήστου Γεωργοκωστόπουλου αποκτά έτσι και μια δεύτερη διάσταση: μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για τους νεότερους φοιτητές και φοιτήτριες – Κωφούς, βαρήκοους αλλά και ακούοντες.
Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας επισημαίνει ότι η διαδρομή του καταρρίπτει έμπρακτα στερεότυπα γύρω από τη σχέση της κώφωσης με την πολυγλωσσία και δημιουργεί ένα διαφορετικό πρότυπο για το τι μπορεί να σημαίνει ακαδημαϊκή επιτυχία ενός κωφού ανθρώπου.
Η σημασία, επομένως, της 31ης Αυγούστου δεν βρίσκεται μόνο στον τίτλο που ενδέχεται να προστεθεί στο βιογραφικό ενός νέου ερευνητή αλλά στο μήνυμα, που στέλνει προς το εκπαιδευτικό σύστημα: η ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση δεν ολοκληρώνεται όταν ανοίγει η πόρτα του πανεπιστημίου. Ολοκληρώνεται όταν ανοίγει και ο δρόμος προς την έρευνα, την επιστημονική δημιουργία και την ακαδημαϊκή εξέλιξη.
Στην περίπτωση του Χρήστου Γεωργοκωστόπουλου, η διαδρομή αυτή οδηγεί σε ένα ορόσημο που, σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, θα τον καταστήσει τον πρώτο Κωφό διδάκτορα στον χώρο των Θεωρητικών Επιστημών στην Ελλάδα και έναν από τους ελάχιστους στην Ευρώπη.
