Η εορτή των Τριών Ιεραρχών δεν αποτελεί απλώς μια ανάμνηση του εκκλησιαστικού παρελθόντος ούτε μια τυπική «ημέρα της εκπαίδευσης». Είναι μια βαθιά ιστορική, πνευματική και παιδαγωγική υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο η γνώση, ο λόγος και η κοινωνική ευθύνη μπορούν –και οφείλουν– να συνυπάρχουν.
Ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος έζησαν σε μια εποχή έντονων κοινωνικών ανισοτήτων, πολιτικών συγκρούσεων και πολιτισμικών μετασχηματισμών. Ως άνθρωποι της παιδείας, γνώριζαν σε βάθος την αρχαία ελληνική γραμματεία, τη φιλοσοφία και τη ρητορική, όχι όμως ως μουσειακά κατάλοιπα, αλλά ως ζωντανά εργαλεία κατανόησης του κόσμου και παρέμβασης σε αυτόν.
Η ιστορική τους σημασία δεν έγκειται μόνο στο θεολογικό τους έργο, αλλά κυρίως στη σύνθεση που επιχείρησαν: τη δημιουργική συνάντηση του ελληνικού λόγου με το ήθος της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ο Μέγας Βασίλειος, με τη «Βασιλειάδα», ανέδειξε έμπρακτα τον κοινωνικό ρόλο της παιδείας και της Εκκλησίας. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος υπερασπίστηκε την πνευματική ελευθερία και την καλλιέργεια του ανθρώπου απέναντι στον φανατισμό. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τόλμησε να ασκήσει δημόσια κριτική στην εξουσία και στον πλούτο, πληρώνοντας το τίμημα της στάσης του.
Για τον σύγχρονο εκπαιδευτικό, η ημέρα αυτή δεν προσφέρεται για τυπικούς πανηγυρισμούς, αλλά για ουσιαστικό αναστοχασμό. Τι είδους παιδεία υπηρετούμε σήμερα; Μια παιδεία εξετασιοκεντρική, αποσπασματική και τεχνοκρατική ή μια παιδεία που καλλιεργεί τον κριτικό λόγο, τη δημοκρατική συνείδηση και την κοινωνική ευθύνη;
Ως ιστορικοί γνωρίζουμε καλά ότι η παιδεία ποτέ δεν υπήρξε ουδέτερη. Πάντοτε αντανακλούσε αξίες, ιδεολογίες και κοινωνικές προτεραιότητες. Οι Τρεις Ιεράρχες μας υπενθυμίζουν ότι η γνώση χωρίς ήθος οδηγεί στην αλαζονεία, ενώ το ήθος χωρίς γνώση κινδυνεύει να καταλήξει σε δογματισμό.
Στον σημερινό δημόσιο βίο, όπου ο λόγος συχνά ευτελίζεται και η πληροφορία αντικαθιστά τη σκέψη, το παράδειγμά τους αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο λόγος ως ευθύνη, η μόρφωση ως κοινωνικό αγαθό και η συμμετοχή στα κοινά ως ηθικό καθήκον συνιστούν ένα τρίπτυχο διαχρονικά επίκαιρο.
Η ημέρα των Τριών Ιεραρχών, λοιπόν, μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για έναν γόνιμο διάλογο μέσα στο σχολείο και στην κοινωνία: για το νόημα της παιδείας, για τη σχέση γνώσης και δημοκρατίας, για τον ρόλο του διανοούμενου και του εκπαιδευτικού στον δημόσιο χώρο.
Σε μια εποχή κρίσης αξιών, η ιστορία δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις· προσφέρει όμως παραδείγματα στάσης ζωής. Και οι Τρεις Ιεράρχες παραμένουν ένα τέτοιο παράδειγμα ανθρώπων που δεν περιορίστηκαν στη διδασκαλία, αλλά τόλμησαν να αναλάβουν την ευθύνη του λόγου και της πράξης.
Ολυμπία Χρ. Χουρσόγλου
Ιστορικός – Φιλόλογος
