Κάποτε, σε μια Ελλάδα που μοίραζε ακόμη τις γυναίκες με το «ζύγι» της προίκας και τις κλείδωνε πίσω από τους τοίχους της κουζίνας, προσγειώθηκε ένα κορίτσι από το Σικάγο: Η Μάργκαρετ. Μια γυναίκα που είχε μάθει να δουλεύει σκληρά, να βιδώνει εξαρτήματα σε αεροπλάνα εν μέσω πολέμου και να κοιτάζει την ιστορία στα μάτια. Όταν ο Γεώργιος Παπανδρέου της ζήτησε το 1960 να «ελληνοποιήσει» το όνομά της, ήξερε καλά τι έκανε. Το μέλλον του Ανδρέα ήταν στην Αθήνα, αλλά το μέλλον των Ελληνίδων κρεμόταν από τη θέληση αυτής της Αμερικανίδας, που έγινε Μαργαρίτα.
Δεν ήταν εύκολο. Μέσα στα σαλόνια της εξουσίας, εκεί που οι άνδρες με τα κολλαριστά πουκάμισα αποφάσιζαν για τις τύχες του κόσμου, η Μαργαρίτα Παπανδρέου έβλεπε το αυτονόητο: Τη μισή Ελλάδα να ζει στη σκιά. Όταν ίδρυσε την ΕΓΕ (Ένωση Γυναικών Ελλάδας) το 1975, πολλοί στο ίδιο το ΠΑΣΟΚ χαμογέλασαν ειρωνικά. Την είπαν «Αμερικάνα», τη χλεύασαν, θεώρησαν τη δράση της μια φασαριόζικη υπερβολή των «τρελών της Αλλαγής».
Όμως εκείνη δεν σταμάτησε. Όργωσε την επαρχία, μίλησε με τις γυναίκες των χωριών, που δεν είχαν δικό τους δεκάρικο στην τσέπη, έστησε συνεταιρισμούς και άρχισε να ξηλώνει, έναν-έναν, τους πυλώνες της πατριαρχίας, ακόμη κι όταν η Ελλάδα είχε μπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την τότε ΕΟΚ.
Ήταν, λοιπόν, το – όχι τόσο μακρινό – 1983, που το Οικογενειακό Δίκαιο άλλαξε για πάντα. Η προίκα σβήστηκε από τους νόμους, ο πολιτικός γάμος έγινε πραγματικότητα και οι γυναίκες απέκτησαν, επιτέλους, το δικό τους όνομα.
Η Μαργαρίτα δεν φοβήθηκε ποτέ να σπάσει τα ταμπού. Το 1985, με ένα θράσος που η βαθιά πίστη στο δίκαιο σου δίνει, κάθισε απέναντι από τον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ. Πανίσχυρος ο Σεραφείμ – κράτος εν κράτει στην Ελλάδα η εκκλησία.
Τον κοίταξε, λοιπόν, τον Αρχιεπίσκοπο στα μάτια και τον έπεισε για το ανήκουστο για την εποχή: Η Εκκλησία να μην σταθεί εμπόδιο στη νομιμοποίηση των αμβλώσεων. Αυτή ήταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου.
Έζησε μια ζωή γεμάτη θυελλώδεις έρωτες, πολιτικές εξορίες μέχρι και βαθιές προσωπικές προδοσίες. Και μπορεί να είδε τον σύντροφό της να παρασύρεται από τα φώτα της εξουσίας, να ένιωσε ντροπή και για άλλα, αλλά δεν έχασε τον προσανατολισμό της. Μέχρι το τέλος, εκείνο το κορίτσι από το Σικάγο, που πίστευε ότι η μοίρα του Ανδρέα ήταν να κυβερνήσει, ήξερε καλά πως η δική της μοίρα ήταν να αλλάξει τις ζωές των γυναικών σε μια χώρα που ξυπνούσε από τον λήθαργο. Και το έκανε.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου και η θεσμική επανάσταση του 1983
Η ψήφιση του νέου Οικογενειακού Δίκαιου (Νόμος 1329/1983) αποτέλεσε μια νέα κοινωνική πραγματικότητα, έναν «σεισμό» για τα δεδομένα της εποχής. Με το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, εκείνα τα πρώτα χρόνια της Αλλαγής, η Μαργαρίτα, μέσω της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), λειτούργησε ως ο βασικός μοχλός πίεσης για να περάσουν ριζοσπαστικές τομές για εκατομμύρια Ελληνίδες, που μέχρι τότε ήταν περίπου σαν να μην υπήρχαν. Στα αζήτητα, στο κοινωνικό περιθώριο…
Οι παρεμβάσεις της είχαν αποτέλεσμα.
Έγινε πραγματικότητα η αποκαθήλωση του «αρχηγού της οικογένειας»: Καταργήθηκε η νομική υποχρέωση της γυναίκας να υπακούει στον σύζυγο και καθιερώθηκε η λήψη κοινών αποφάσεων για τη συζυγική ζωή.
Καταργήθηκε η προίκα: Εκείνος ο αναχρονιστικός θεσμός που αντιμετώπιζε τη γυναίκα ως εμπόρευμα και οικονομικό βάρος – σβήστηκε οριστικά από τον νομικό χάρτη της Ελλάδας.
Θεσμοθετήθηκε το δικαίωμα στο όνομα: Οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα να διατηρούν το πατρικό τους επίθετο μετά τον γάμο. Δόθηκε και η δυνατότητα επιλογής επωνύμου και για τα παιδιά.
Καθιερώθηκε το συναινετικό διαζύγιο και τα δικαιώματα για τα εξώγαμα παιδιά: Εισήχθη το αυτόματο διαζύγιο με κοινή συναίνεση και εξισώθηκαν πλήρως τα δικαιώματα των παιδιών που γεννήθηκαν εκτός γάμου με εκείνα των παιδιών από νόμιμο γάμο.
Αντάρτικο της Μαργαρίτας Παπανδρέου μέσα στο ΠΑΣΟΚ
Για τους πολλούς, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν η πανίσχυρη σύζυγος του Πρωθυπουργού, του Ανδρέα Παπανδρέου. Για τους «βαρόνους» και τους κομματάρχες του ΠΑΣΟΚ, όμως, ήταν ένας διαρκής πονοκέφαλος.
Ήταν η «ξένη» που δεν καταλάβαινε από τις παραδοσιακές ισορροπίες της ελληνικής υπαίθρου και που με τις «φεμινιστικές της εμμονές» κινδύνευε να χαλάσει τις καρδιές με την εκλογική πελατεία του κόμματος.
Εξ ου και η σύγκρουση εντός του ΠΑΣΟΚ για τα γυναικεία ζητήματα δεν ήταν βελούδινη. Ήταν μάχη χαρακωμάτων. Από τη μία πλευρά βρισκόταν η παραδοσιακή, πατριαρχική νοοτροπία πολλών στελεχών – ναι, ακόμη και αυτοαποκαλούμενων «προοδευτικών» – που θεωρούσαν ότι τα δικαιώματα των γυναικών ήταν «δευτερεύοντα ζητήματα» μπροστά στην οικονομική ανάπτυξη ή την εθνική ανεξαρτησία.
«Έχουμε σοβαρότερα πράγματα να ασχοληθούμε τώρα», όπως έλεγαν ψιθυρίζοντας στους διαδρόμους στο Καστρί και στη Χαριλάου Τρικούπη. Η Μαργαρίτα, όμως, δεν μάσησε τα λόγια της, ούτε υποχώρησε μπροστά στην κομματική πειθαρχία. Αντιμετώπισε την εσωκομματική αντίδραση με στρατηγική. Συνδύαζε την αδιαμεσολάβητη βάση και την έξυπνη αξιοποίηση της επιρροής της στον Ανδρέα. Και ο Ανδρέας τότε ήταν πανίσχυρος…
Αντί, λοιπόν, να εγκλωβιστεί στα γραφεία της Χαριλάου Τρικούπη, πήρε την ΕΓΕ και βγήκε στους δρόμους, στα χωριά, στις επαρχιακές πόλεις. Δημιούργησε ένα αυτόνομο, μαζικό γυναικείο κίνημα που δεν μπορούσε να αγνοήσει καμία κυβέρνηση. Όταν οι υπουργοί εξέφραζαν επιφυλάξεις για το κόστος ή τις κοινωνικές αντιδράσεις από την κατάργηση της προίκας, εκείνη τους έφερνε αντιμέτωπους με χιλιάδες οργανωμένες γυναίκες. Γυναίκες, που απαιτούσαν το αυτονόητο.
Η μεγαλύτερή της επιτυχία ήταν ότι κατάφερε να «επιβάλει» την ατζέντα της στον ίδιο τον Ανδρέα Παπανδρέου, χρησιμοποιώντας τον ως την τελική ασπίδα απέναντι στους συντηρητικούς του κόμματος. Ήξερε πώς να του εξηγήσει ότι η «Αλλαγή» χωρίς τις γυναίκες θα ήταν μια μισή, μια ανάπηρη μεταρρύθμιση. Ακόμη κι όταν το 1985 χρειάστηκε να συγκρουστεί με το βαθύ θρησκευτικό κατεστημένο για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων, η Μαργαρίτα λειτούργησε ως πολιορκητικός κριός.
Ήταν τότε που παρέκαμψε τους φοβικούς κομματικούς μηχανισμούς, πήγε η ίδια στον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ και «καθάρισε» εκείνη τη μάχη. Άφησε τους εμβρόντητους υπουργούς να τρέχουν πίσω από τις εξελίξεις. Δεν υπήρξε διακοσμητική.
Ήταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου που τα έκανε όλα αυτά. Έφυγε σε ηλικία 103 ετών αφήνοντας μια μεγάλη παρακαταθήκη έπειτα από αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών. Μια πολιτική προσωπικότητα που χρησιμοποίησε τη θέση της όχι για να απολαύσει τα προνόμια της εξουσίας, αλλά για να εκβιάσει την πρόοδο από ένα πολιτικό σύστημα που, αν το άφηνες μόνο του, θα προτιμούσε να κοιμάται τον ύπνο του δικαίου.
